मराठी व्याकरण तपस्विनीः प्रा.यास्मिन शेख
मराठी भाषेच्या शुद्धलेखनाचा, व्याकरणाचा आणि भाषाशास्त्रीय अभ्यासाचा एक प्रदीर्घ अध्याय प्रा. यास्मिन शेख यांच्या निधनाने संपला आहे. वयाच्या १०१ व्या वर्षी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. मात्र त्यांनी मराठी भाषेसाठी केलेले कार्य, निर्माण केलेले संदर्भग्रंथ आणि भाषेबद्दलची त्यांची निष्ठा यामुळे त्या मराठी विश्वात कायम स्मरणात राहतील.यास्मिन शेख यांचे संपूर्ण आयुष्य म्हणजे एका भाषेवरील निस्सीम प्रेमाची कहाणी होती. जन्माने त्या वेगळ्या सांस्कृतिक पार्श्वभूमीच्या असल्या तरी मराठी हीच त्यांची ज्ञानभाषा, अभिव्यक्तीची भाषा आणि जिव्हाळ्याची भाषा बनली. 'भाषेला जात नसते
भाषा ही सर्वांची असते' हा विचार त्यांनी आपल्या आयुष्यभराच्या कार्यातून प्रत्यक्ष जगून दाखवला.आजच्या काळात व्याकरण हा अनेकांना कठीण आणि रुक्ष विषय वाटतो परंतु यास्मिन शेख यांनी व्याकरणातही सौंदर्य असते, लय असते आणि भाषेच्या अभिव्यक्तीला आकार देण्याची ताकद असते हे दाखवून दिले. भाषाशास्त्र आणि व्याकरण या विषयांचा त्यांनी दीर्घकाळ अभ्यास केला आणि अध्यापनाच्या माध्यमातून अनेक पिढ्यांना घडवले.मुंबईतील महाविद्यालयीन अध्यापनापासून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास पुढे मराठी भाषेच्या अभ्यासातील एका महत्त्वाच्या नावापर्यंत पोहोचला. त्यांनी व्याकरणाकडे केवळ नियमांचा संच म्हणून पाहिले नाही, तर भाषा जिवंत ठेवणारे शास्त्र म्हणून पाहिले.मराठी भाषेच्या शुद्ध लेखनासाठी प्रा. यास्मिन शेख यांनी केलेले सर्वात महत्त्वाचे कार्य म्हणजे ‘मराठी लेखन मार्गदर्शिका’ आणि ‘मराठी शब्दलेखनकोश’ हे ग्रंथ. मराठी लिहिताना होणाऱ्या अनेक शुद्धलेखनाच्या चुका, शब्दांच्या योग्य रूपांबाबतचे प्रश्न आणि प्रमाण लेखनाचे नियम समजावून सांगणारे हे ग्रंथ आजही अभ्यासक, लेखक, संपादक आणि विद्यार्थ्यांसाठी मार्गदर्शक आहेत.शब्द कसा लिहावा, त्यामागील भाषिक कारण काय आहे आणि प्रमाण लेखनाची गरज का आहे, याचा त्यांनी शास्त्रीय पद्धतीने विचार केला. त्यांच्या कामामुळे मराठीच्या लेखन परंपरेला अधिक शिस्त आणि स्पष्टता मिळाली.यास्मिन शेख या भाषाशुद्धतेच्या पुरस्कर्त्या होत्या पण त्यांचा भाषाविचार संकुचित नव्हता. बोलीभाषांचा आदर राखत प्रमाण भाषेचे महत्त्व त्यांनी मांडले. भाषेतील बदल स्वीकारताना तिचे मूलभूत सौंदर्य आणि शिस्त टिकली पाहिजे, असा त्यांचा आग्रह होता.आज मराठीमध्ये इंग्रजी आणि इतर भाषांतील शब्दांचा वाढता वापर होत असताना भाषेची ओळख आणि तिची अभिव्यक्ती जपण्याची गरज त्यांनी सातत्याने अधोरेखित केली.शंभर वर्षे ओलांडल्यानंतरही त्यांचा अभ्यास आणि भाषेवरील प्रेम कायम होते. वृत्तपत्रांतील चुका शोधणे, लेखन तपासणे, विद्यार्थ्यांच्या भाषिक शंकांचे निरसन करणे ही त्यांची ज्ञानसाधना शेवटपर्यंत सुरू होती.त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात विद्वत्ता आणि साधेपणा यांचा सुंदर संगम होता. मोठ्या कार्याचा अभिमान न बाळगता त्या सतत शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यासारख्या राहिल्या. म्हणूनच त्यांना केवळ व्याकरणतज्ज्ञ नव्हे, तर मराठी भाषेची सेविका म्हणून ओळखले जाते.प्रा. यास्मिन शेख यांचे निधन ही मराठी भाषाविश्वासाठी मोठी हानी आहे. मात्र त्यांनी दिलेले ज्ञान, त्यांनी निर्माण केलेले ग्रंथ आणि भाषेबद्दलची त्यांची निष्ठा हा वारसा पुढील पिढ्यांसाठी प्रेरणादायी ठरेल.मराठी भाषेच्या इतिहासात काही व्यक्ती अशा असतात की त्या केवळ भाषा शिकवत नाहीत, तर भाषेवर प्रेम करायला शिकवतात. मराठी भाषेच्या ज्येष्ठ व्याकरणतज्ज्ञ प्रा. यास्मिन शेख यांचे आयुष्य हे भारतीय बहुसांस्कृतिकतेचे एक विलक्षण उदाहरण आहे. जन्माने त्या ज्यू (बेने इस्रायली) समाजातील होत्या; मात्र त्यांनी मराठीला केवळ भाषा म्हणून नव्हे, तर जीवनाचा श्वास म्हणून स्वीकारले. त्यांचा जीवनप्रवास हा धर्म, जात आणि जन्माच्या चौकटी ओलांडून भाषेच्या माध्यमातून माणूस जोडण्याचा प्रवास होता.प्रा. यास्मिन शेख यांचा जन्म २१ जून १९२५ रोजी नाशिक येथे झाला. त्यांचे जन्मनाव जेरुशा जॉन रुबेन असे होते. त्या बेने इस्रायली ज्यू कुटुंबात जन्मल्या. त्यांचे वडील जॉन रुबेन हे सार्वजनिक बांधकाम विभागात नोकरीला होते. त्यामुळे त्यांच्या नोकरीच्या निमित्ताने कुटुंबाला विविध ठिकाणी राहावे लागले आणि जेरुशा यांचे बालपण महाराष्ट्रातील वेगवेगळ्या भागांत गेले. या स्थलांतरामुळे त्यांचा मराठी समाजाशी आणि मराठी भाषेशी लहानपणापासूनच जवळचा संबंध आला.घरात मराठी पुस्तके वाचनाची परंपरा होती. मराठी ही त्यांची घरातील व्यवहाराची भाषा बनली. शालेय शिक्षणादरम्यानच त्यांना मराठी साहित्याची गोडी लागली. पुढे पुण्यातील सर परशुरामभाऊ महाविद्यालयात (स. प. महाविद्यालय) त्यांनी उच्च शिक्षण घेतले. तेथे त्यांना प्रा. श्री. म. माटे यांसारखे विद्वान शिक्षक लाभले. त्यांच्या शिकवण्यामुळे जेरुशा यांना मराठी व्याकरण आणि भाषाशास्त्राची विशेष आवड निर्माण झाली यास्मिन शेख यांच्या खासगी आयुष्यातील सर्वांत महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे त्यांचा विवाह. त्यांनी अझीझ अहमद शेख यांच्याशी विवाह केला. विवाहानंतर त्यांचे नाव यास्मिन शेख झाले. मात्र नाव बदलले तरी त्यांची ज्यू ओळख त्यांनी नाकारली नाही. त्या स्वतः सांगत की, धर्म हा व्यक्तीच्या मानवतेपेक्षा मोठा नाही आणि भाषा ही कोणत्याही धर्माची मक्तेदारी नसते.त्यांचा विवाह त्या काळाच्या सामाजिक चौकटींच्या दृष्टीने धाडसी निर्णय होता. वेगवेगळ्या धार्मिक पार्श्वभूमीतील दोन व्यक्तींनी परस्पर आदर आणि समंजसपणावर आधारलेले सहजीवन उभे केले. त्यांच्या कुटुंबात पुढेही विविध सांस्कृतिक परंपरांचा सुंदर संगम दिसून आला.यास्मिन शेख यांना दोन मुली होत्या. त्यांनी आपल्या कुटुंबाला स्वातंत्र्य, शिक्षण आणि विचारस्वातंत्र्याची मूल्ये दिली. त्यांचे कौटुंबिक जीवन हे एका व्यापक भारतीय संस्कृतीचे उदाहरण होते, जिथे ज्यू, मुस्लिम आणि इतर सांस्कृतिक परंपरांचा सहज स्वीकार होता.त्यांच्या आयुष्यात संघर्षही कमी नव्हते. वयाच्या नवव्या वर्षी त्यांच्या आईचे निधन झाले. वडिलांनी दुसरे लग्न न करता सात मुलांचा सांभाळ केला. या कठीण परिस्थितीतही शिक्षणाची ओढ आणि ज्ञानाची भूक त्यांनी कायम ठेवली. जन्माने ज्यू असूनही मराठीवर त्यांचे असलेले प्रेम विलक्षण होते. त्या नेहमी म्हणत की, ‘भाषेला जात नसते, धर्म नसतो.’ महाराष्ट्रात जन्मलेल्या किंवा वास्तव्य करणाऱ्या प्रत्येकाची मराठी ही भाषा होऊ शकते, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता.त्यामुळेच त्यांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ एका व्याकरणतज्ज्ञाचे राहिले नाही, तर भाषेच्या माध्यमातून सामाजिक सलोखा जपणाऱ्या एका विचारवंताचे झाले.इतके मोठे कार्य करूनही त्यांच्यात विद्वत्तेचा अहंकार नव्हता. शंभर वर्षांचे वय ओलांडल्यानंतरही त्या वृत्तपत्रे वाचत, भाषेतील चुका टिपत आणि मराठीच्या शुद्ध वापराबाबत मार्गदर्शन करत राहिल्या.प्रा. यास्मिन शेख यांचे आयुष्य आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते माणसाची खरी ओळख त्याच्या जन्माने नाही, तर त्याने जपलेल्या मूल्यांनी आणि केलेल्या कार्याने ठरते. जन्माने ज्यू असलेल्या या विदुषीने मराठी भाषेला आपले सर्वस्व दिले आणि म्हणूनच त्या मराठी समाजाच्या कायमच्या स्मरणात राहतील.यास्मिन शेख यांचे जीवन म्हणजे मराठी भाषेच्या सेवेसाठी वाहिलेली एक अखंड ज्ञानतपश्चर्या होती.
©भरत यादव Bharat Yadav
